De geschiedenis van de Amstelkerk

 De oude kerk gelegen in het oude dorpscentrum van Ouderkerk aan de Amstel is sinds 1775 onderdeel van de Nederlands Hervormde Kerk, toen de Hervormde Gemeente op 13 augustus van dat jaar het kerkgebouw in gebruik nam.

Twee eeuwen later, rond 1966, ging de Hervormde Gemeente via een landelijk gevoerd Samen-op-weg proces samenwerken met de Gereformeerde Kerk (Hogereinde Zuid) van Ouderkerk aan de Amstel. Geregeld hielden de twee gemeentes hierna samen diensten, en vanaf 1 januari 1998 gingen alle diensten gezamenlijk. Om de beurt vonden deze diensten plaats in het Hervormd kerkgebouw (de huidige Amstelkerk) en het Gereformeerde kerkgebouw. Vanaf Pinksteren in het nieuwe millennium kozen zij ervoor om definitief samen onder één dak verder te gaan in het Hervormd kerkgebouw, die ter gelegenheid de naam “Nieuwe Kerk” kreeg. De naam was daarmee zowel een verwijzing naar de geschiedenis – er werd in 1775 ook over “de nieuwe kerk” gesproken – , als een hedendaagse verwijzing naar het begin van een nieuwe kerk van de twee gemeentes. De naam viel alleen niet helemaal in smaak, en na enkele jaren veranderde de naam in de hedendaagse naam “Amstelkerk”. Het gebouw en de omgeving valt sinds 15 december 1970 onder Rijksmonumentenzorg.

De plaats waarop de Amstelkerk staat, is in de kern van het dorp Ouderkerk aan de Amstel. Het dorp is ruim duizend jaar oud, en maakt deel uit van de gemeente Ouder-Amstel. Dit is een verbastering van de oude naam Aemstelle; aem van water, stelle van een soort bouwwerk: een bouwwerk aan het water. Op de plek van de Amstelkerk stond een vroeg-Romaanse kapelletje, gewijd aan Paus Urbanus I, schutspatroon van de wijnbouw en adel. Volgens sommige overleveringen stond dit kapelletje naast het kasteel van Gijsbrecht van Aemstel, op de plaats waar sinds 1614 de Joods-Portugese begraafplaats Beth Haim ligt. In de dertiende eeuw kreeg Nieuwer-Amstel, het huidige Amstelveen, een eigen kerk. Hiermee ontstond een scheiding tussen Ouder- en Nieuwe-Amstel. Vanuit deze en andere plaatsen ontstond Amsterdam. Deze nauwe verbinding tussen de Amsterdam en de omliggende gebieden is goed terug te zien aan de zilveren kruizen op gemeentewapens van Ouder-Amstel, Nieuwer-Amstel, en Waverveen.

Bouw van de kerk

De huidige kerk was een modern gebouw voor die tijd in de vorm van een Grieks kruis met korte armen, ontworpen door Jacob de Witte, die van 1772 tot 1777 stadsarchitect van Amsterdam was. De kerkzaal is een T-vorm met de preekstoel boven midden, zodat deze van elke kant van de kerk zichtbaar zou zijn. Het metselwerk is in kruisverband verricht, met uitzondering van onder de verticale stijlen van de raamkozijnen, die tot het fundament in staand verband verricht zijn. In de bovenste arm van het kruis, de oostkant, bevindt zich de consistoriekamer, met daarboven het orgel. Van binnenuit zijn er drie armen, zijbeuken, zichtbaar. De bouw hiervan was uitgevoerd door A. Westerhuis en J. Smit voor een bedrag van 43.000 gulden, wat omgerekend 19.518 euro zou zijn geweest. Hedendaags wordt de oostkant, aan de kant van het dorp, als de hoofdingang gebruikt. De tegenovergestelde ingang aan de westzijde van het gebouw was de oorspronkelijke hoofdingang. Boven beide ingangen zijn aan de buitenkant elementen uit de Ark afgebeeld: de schaal met Manna, de twee stenen tafelen met de tien geboden, en de bloeiende staf van Aäron, broer van Mozes, zoals in de Bijbel beschreven staat. Hiermee was de wens dat de nieuwe kerk zowel betreden kon worden aan de dorpskant, als aan de Amstelkant voor kerkgangers die per boot naar de diensten kwamen.

De huidige stenen vloer van de kerk is grotendeels origineel afkomstig uit de oude kerk. Omdat er vroeger ook op deze plaats mensen begraven werden, zijn er meerdere stenen met overlijdensdata te vinden in de vloer. Op de steen van de grafkelder in het hart van de kerk staan de namen van Cornelis Verwey Gysbertsz en Abilia Gillis, obit 30 mei 1768. Verwey Gysbertsz was schepen (een soort wethouder) als beroep, en woonde op de plaats waar de huidige Rooms-Katholieke St. Urbanuskerk (1867) staat. Een andere grafsteen ligt bij de westingang van een oud-predikant van de nieuwe kerk, Ds. Haek. Hij overleed tijdens zijn dienstverband. Zijn vrouw is naast hem begraven.

De grote kerkklok boven in de kerktoren was in 1603 door Cornelius Ammeroy uit Amsterdam gemaakt. Bijna veertig jaar later, in 1640, kwam er een kleinere klok bij, vervaardigd door Assueros Koster uit Amsterdam. Bij de bouw van de huidige kerk in 1775 zijn deze klokken uit de voormalige kerk gehaald om in de nieuwe kerk te plaatsen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn deze kerkklokken dankzij de grote inzet door ouderling-kerkvoogd E. van Schaik gered van de vordering door de Duitse bezetters. Waren zij in handen gevallen van de Duitsers, dan zouden zij omgesmolten zijn voor de oorlogsindustrie. Hiermee redde Van Schaik de klokken van de vernietiging.

De eikenhouten bank achter in de kerk is van het oorspronkelijke interieur, en is in 1806 in opdracht van de Regering van Ouder-Amstel en de Dijkgraaf en Hoogheemraden van Nieuwe-Amstel. De gemeente Ouder-Amstel maakte toen onderdeel uit van Amsterdam, waardoor boven de bank het wapen van Amsterdam siert.

In de westelijke muur en in de muur van de hoofdingang zijn nog steeds kogels (2) zichtbaar. Deze kogels (van ongeveer 10 centimeter doorsnede) zijn stille getuigen van een hevige tijd aan het einde van de achttiende eeuw. In 1787 trok het Pruisische leger ons land binnen met als doel om de invloed van de patriotten de kop in te drukken. Deze patriotten zaten met name in Amsterdam. Op 18 september 1787 trok het leger Ouderkerk binnen, waar zij zich inkwartierden in het kerkgebouw. Tijdens deze inkwartiering is het gebouw meermaals beschoten, waar de kogels nog steeds het bewijs van zijn.

Het interieur van de kerk is door de tijd heen veranderd. Het orgel dateert uit 1865, gebouwd door Flaes & Brunjes uit Amsterdam, voor het bedrag van 6000 gulden, omgerekend 2750 euro. In het begin van de twintigste eeuw kreeg de kerk elektrische verlichting dankzij een eigen generator. Drie koperen kronen, geschonken ter gelegenheid van zijn twaalf-en-een-half-jarig huwelijk door de toenmalige predikant, Ds. Bleeker, kwamen in de kerk te hangen. Drie jaar later, in 1912, werden drie beelden, ontworpen door IJzerdraat, toegevoegd aan het orgel. In 1963 moderniseerde de kerk het intereur verder, met nieuwe kerkbanken en een glazen doopvont, ontworpen door Van den Broek, gemaakt door de Fa.Tetterode. Meubelmaker G. Cuiper & Zoon uit Ouderkerk maakte de nieuwe grote tafel en een bijbehorende poot van de lessenaar, die onder de koperen lessenaar van het oude kerkinterieur gezet werd. J. Cuiper ontwierp en maakte grotendeels de grote kandelaar voor de Paaskaars.

In 2009 kwam er een gedenkplek voor de overleden gemeenteleden aan oostelijke muur van de kerk, ontworpen door Lisette Schoenmaker. Zij ging hierbij uit van het standpunt: “Gedenken hoef je niet alleen thuis te doen, in de stilte. Het is juist iets wat je samen met anderen kan doen”. De inscriptie -in het kwetsbare handschrift van de mens- is een tekst uit het Bijbelboek Romeinen, hoofdstuk 14, waar onder meer staat: ‘Niemand leeft voor zichzelf, niemand sterft voor zichzelf’. De glasplaat symboliseert tegelijk het (on)zichtbare. Op de glasplaat worden er aarden kruisjes met de naam van de overledene geplaatst. Deze kruisjes worden in Aalsmeer door atelier Steengoed gemaakt.

In het raam boven de burgemeestersbank zien we acht gebrandschilderde medaillons met christelijke symbolen waarvan er zeven zijn gemaakt door glazenier Leo Kuijs uit Abcoude. Deze glas in lood ramen werden in oktober 1981 aan de kerk geschonken door de gemeenteleden van de Gereformeerde kerk bij het 100 jarig bestaan van de Gereformeerde kerk in Nederland.  De glas in loodramen zijn gerestaureerd en in voorzetramen geplaatst (door glazenier Arend Brons, Mijdrecht) die precies voor het originele raam zouden passen. Er moest nog een medaillon bijkomen voor het achtste raam. Joke Slager schilderde hiervoor het schip op de woeste golven naar voorbeeld van het schip dat hangt op de buitenmuur bij de consistorie.  In oktober 2014, 14 jaar na het samengaan van de Hervormde en de Gereformeerde Kerk, kreeg het voorzetraam met de acht medaillons zijn plek op het raam boven de burgemeestersbank.

Piet Slager maakt de voorzetramen.

GESCHIEDENIS VAN DE PASTORIE EN DIAKONIEHUISJES

Aan de Amstelkant staan drie huisjes op een rij, als enige overgebleven van de origineel zeven diaconiehuisjes die in opdracht van de Diaconie gebouwd waren. Ook aan de Kerkstraat staan zeven diaconiehuisjes. In een aantal van deze huisjes is momenteel het Historisch Museum van de gemeente Ouder-Amstel gevestigd. Het vrijstaande huis in dit rijtje was vroeger een kruidenierswinkeltje annex woning, en is inmiddels uitgebreid gerestaureerd.

Aan de noordwestzijde van de Amstelkerk, aan de Amstel staat de pastorie en daarbij het prieel (= theehuisje). Vroeger, in de zestiende eeuw, stond hier een bescheiden bierbrouwerij, dat tijdens de bouw van de pastorie in de handen van de kerk kwam. In 1893 werd de oude pastorie gesloopt, waar het huidige gebouw voor in de plaats kwam. Het theehuisje, dat origineel bedoeld was voor visite die per trekschuit langs kwamen, is hiermee ouder dan de pastorie zelf.